Als je je stamboom onderzoekt, leer je jezelf beter kennen. Je ontdekt hoe je op de schouders van je voorgeslacht staat. Daarom begint Matteüs zijn evangelie met een stamboom van Jezus: in zijn voorgeslacht leer je hem kennen.
Inleiding
We gaan zo een van de saaiste gedeelten uit de hele bijbel lezen. Ja, ik dacht: ik bereid jullie er maar even op voor. Dan kun je nog even een wekkertje op je telefoon zetten, zodat je daarna weer wakker wordt. Want het gedeelte dat we lezen is echt heel saai: het is een stamboom, één grote brei van namen. … zal het zo gaan voorlezen, sorry alvast dat ik je zo’n moeilijk stuk laat lezen! Ik heb ooit bij lessen stemtechniek geleerd dat je zelfs een telefoonboek spannend kunt voorlezen, maar een stamboom…
Toch is een stamboom niet alleen maar saai. Matteüs, die deze stamboom heeft opgeschreven, dacht niet: hoe zou ik mijn boek zo saai mogelijk kunnen beginnen?, om vervolgens met een stamboom te komen aanzetten. Een stamboom is misschien niet het leukste om vóór te lezen, maar is wél superinteressant!
Met stambomen kun je zelfs televisie maken. In het tv-programma Verborgen Verleden duiken bekende Nederlanders in hun stamboom. Zonder uitzondering komen daar bijzondere verhalen uit. Verhalen over koningen, maar ook over landlopers. Verhalen over honkvaste families, maar ook over families die de hele wereld over zijn gevaren. En wat ik het mooiste aan het programma vindt: eigenlijk altijd roept dat verleden herkenning op en heeft de BN’er het gevoel een stukje van zichzelf te hebben ontdekt.
Vandaag maken we er dus zo’n aflevering van Verborgen Verleden bij, de aflevering over Jezus. Maar eerst gaan we samen die stamboom lezen: Matteüs 1:1-17.
1. Stamboom als profiel
Fijn dat jullie nog wakker zijn! En jullie zijn niet de enigen. Matteüs heeft zijn evangelie allereerst voor het Joodse volk opgeschreven, en met dit begin zal elke Jood op het puntje van zijn stoel gaan zitten. In slaap vallen bij een stamboom? Geen denken aan! En al helemaal niet bij déze stamboom!
Je stamboom vertelt namelijk wie je bent. Wat die BN’ers in Verborgen Verleden ontdekken, dat ze in allerlei dingen op hun voorouders lijken, en dat ze zichzelf er beter door hebben leren kennen, dat is voor Matteüs’ eerste publiek volkomen vanzelfsprekend. Je stamboom is je visitekaartje. En die stamboom van Jezus al helemaal: dit is geen droge opsomming van namen – elke Jood kent de verhalen achter die namen, en leert zo dus Jezus kennen.
Zo’n stamboom kun je vergelijken met je profiel – op Facebook, LinkedIn, Instagram of FunkyFish. Als je iemand niet kent, en je wilt meer over diegene weten, dan ga je geen stamboomonderzoek doen, dan gooi die naam door Google, en beland je op een profielpagina waar je een eerste indruk krijgt. Want met je profiel vertel je wie je bent.
Nu is het met profielen altijd een beetje oppassen. Je ziet er niet persé wie iemand is, maar vooral hoe iemand zelf wil dat je haar of hem ziet. Met je profiel wil je graag een positieve indruk geven. En dan is het toegestaan de werkelijkheid een beetje in je voordeel om te buigen. Want met een filtertje wordt alles mooier. Een filtertje voor je profielfoto, zodat je wat minder flets overkomt, maar ook het filter van wat je wel en niet noemt: wel dat je trots bent dat je 10 kilometer hardgelopen hebt, niet dat je de rest van de week op slippers moet lopen omdat je zo verschrikkelijk last van blaren hebt.
Je zou denken dat zo’n stamboom wat minder fraudegevoelig is, maar daar kun je je nog lelijk in vergissen. Koning Herodes bijvoorbeeld was flink aan het knutselen geweest in zijn stamboom. Herodes was koning in Israël rond het begin van onze jaartelling, maar als koning niet bepaald geliefd. Hij was half-Joods, half-Edomiet, en de Joden zagen hem als een vijandig overheerser. Deze Herodes hield wel van filtertjes. Alle linkjes met Edom, alle mensen met wie hij even niet geassocieerd wilde worden, liet hij gewoon weg uit zijn stamboom. En dat nam hij vrij serieus: hij vernietigde officiële geslachtsregisters, zodat niemand méér recht op de troon zou hebben dan hij. Knutselen aan je profiel is van alle tijden!
2. Profiel van Jezus
Voor dit profiel van Jezus geldt dat ook. Matteüs heeft aan dit profiel zitten knutselen. Er staan namen in die je er niet zou verwachten. Maar er staan ook namen níet in die er toch echt wel in horen. Op die manier krijgt Matteüs 3 even lange blokjes – waar hij vervolgens getallensymboliek inlegt. Dit profiel van Jezus is een profiel met een boodschap. Om die boodschap er goed in te leggen, heeft Matteüs dus wat geknutseld met deze stamboom. Maar wat Matteüs níet heeft gedaan, is het met wat filtertjes net een beetje mooier voordoen dan het was. Integendeel!
Matteüs presteert het namelijk de koninklijke stamboom van Jezus, te presenteren als een nogal vervallen profiel. Er loopt een rechtstreekse lijn van Jezus naar David en Abraham, grotere namen kun je in een Joodse stamboom niet opvoeren, het is een beetje alsof je ontdekt dat je van Willem van Oranje afstamt, of voor de Friezen: van Grutte Pier. Maar Matteüs presenteert het als een mislukte familie.
Al behoorlijk in het begin vermeldt Matteüs ene Tamar – een van die namen die hij niet had hoeven noemen. Door Tamar te noemen, herinnert hij ons aan een bijzonder pijnlijke geschiedenis. Juda, de zoon van Jakob, een van de 12 stamvaders van Israël, waar bijna alle overgebleven Israëlieten van afstammen, daarom heten ze ook ‘Joden’: nakomelingen van Juda – deze Juda zag eens zijn schoondochter aan voor een hoer, en zijn verstand zakte een kleine meter naar beneden… Zonder te beseffen dat het zijn schoondochter was, had hij betaalde seks met Tamar. Tamar raakt zwanger, en Jezus stamt af van een kind dat er niet had mogen zijn. De toon voor Jezus’ profiel is gezet…
Het hoogtepunt van het profiel zou koning David moeten zijn, maar Matteüs vermeldt fijntjes: ‘David verwekte Salomo bij de vrouw van Uria.’ Van alle herinneringen die Matteüs aan David had kunnen oproepen, gaat hij uitgerekend voor deze duisterste herinnering: een herinnering aan een koning die denkt dat hij alles kan maken. Terwijl zijn soldaten voor hem vechten, vergrijpt David zich aan Batseba, vrouw van één van zijn beste soldaten. Als het dreigt uit te komen, jaagt hij deze Uria de dood in. Jezus stamt af van een misbruiker en moordenaar…
Na David volgen nog wat indrukwekkende namen, maar uiteindelijk raakt Jezus’ familie aan lager wal. Na de Babylonische ballingschap worden de namen al snel onbekender. De familie van koningen glijdt af tot een familie van timmermannen. Nu doen timmermannen zonder enige twijfel heel belangrijk werk, bovendien staan ook in mijn stamboom timmermannen, maar vergeleken bij een koning is een timmerman heel gewoontjes. Overigens, even een zijstraatje: dat Matteüs ook deze onbekende namen noemt, is politiek gezien behoorlijk beladen. Met deze bloedlijn heeft Jezus meer recht op de troon dan Herodes – en Herodes houdt niet zo van concurrentie…
Het profiel van Jezus is een vervallen profiel. Het verhaal van Jezus is het verhaal van Israël: het verhaal van een mislukt volk. En, als we eerlijk zijn: het verhaal van Jezus is ook ons verhaal. Het verhaal van een wereld die maar geen betere plek wil worden. Het verhaal van dat wij zo weinig terechtbrengen van geloof, hoop en liefde.
Tóch is Jezus niet gedoemd te mislukken! Het profiel van Jezus is niet alleen vervallen, het is ook veelbelovend! Dat zit al in de eerste woorden: ‘overzicht van de afstamming’. Matteüs heeft dat in het Grieks opgeschreven, en gebruikt een uitdrukking die in de Griekse vertaling van het OT slechts 2 keer voorkomt. Dat is in Genesis 2:4 – ‘dit is de geschiedenis van de hemel en de aarde’, en in Genesis 5:1 – ‘dit is de lijst van Adams nakomelingen’. Oftewel: deze woorden klinken bij het begin van de aarde en bij het begin van de mensheid. Dat Matteüs zijn profiel met deze woorden begint, is veelbelovend: blijkbaar is Jezus niets minder dan een nieuw begin voor de mensheid!
Dat met Jezus iets heel groots gaat gebeuren, dat legt Matteüs ook in de stamboom door die verdeling in blokken. Met getallensymboliek is het altijd oppassen, maar dat Matteüs het als 3 blokken van 14 presenteert, dat móet wel een betekenis hebben. De meest waarschijnlijke vind ik dat 3×14 hetzelfde is als 6×7 – daar heb je nog geen doctorsgraad in de wiskunde voor nodig. Jezus is dan dus de eerste van de 7e 7. Nu is 7 in de bijbel een bijzonder getal, elke 7e dag is een rustdag, elk 7e jaar een rustjaar. Maar het 7e rustjaar is extra bijzonder: het is het jubeljaar – het jaar van wat we nu The Great Reset zouden noemen: alle schulden worden kwijtgescholden en ieder mag opnieuw beginnen. Dát is Jezus: een reset van die vervallen geschiedenis.
Wat ook veelbelovend is, is de volgorde van de stamboom. Normaal gesproken ga je met een stamboom steeds verder terug in de tijd. In Verborgen Verleden is dat ook altijd de route: je begint bij wat je al weet, verhalen over je opa en oma, en gaat dan steeds verder terug in de tijd, tot je niet meer verder terug kunt en je je stamouders gevonden hebt. Hoe verder je teruggaat, hoe meer je ontdekt wie je bent. De stamboom van Jezus gaat juist vooruit – waarmee Matteüs zegt dat de hele geschiedenis van Israël naar Jezus toewerkt. Hoe verder je komt, hoe dichter je bij Jezus bent – op wie álles uitloopt! En Jezus werpt een heel nieuw licht op die vervallen stamboom.
Het profiel van Jezus is een vervallen profiel én een veelbelovend profiel. Uiteindelijk zegt Matteüs ermee: er is hoop, er is verlossing, er is een nieuw begin – en het komt van buiten! Want van die stamboom hoef je het niet te verwachten. Als de toekomst van de mensheid afhangt van stambomen als deze, als het afhangt van profielen zoals die van jou en mij, die we wel proberen op te poetsen, maar waar zoveel pijn en leegte en mislukking en onmacht achter zit, dan wordt het nooit wat met ons. Dan loopt de weg van de mensheid dood – of het nu door een pandemie is, of door de opwarming van de aarde, of doordat we het gewoon niet met elkaar uithouden, en onze zelfliefde het van de liefde wint.
Maar bij Jezus wordt het patroon doorbroken. Bij Jezus is het niet: ‘Jakob verwekte Jozef, Jozef verwekte Jezus.’ Het gaat anders: ‘Jakob verwekte Jozef, de man van Maria. Bij haar werd Jezus verwekt, die Christus genoemd wordt.’ Bíj haar wérd verwekt: Jozef komt er niet aan te pas – deze nakomeling komt van buiten! Jezus heeft niet eens een bloedlijn met Jozef, waardoor je je kunt afvragen óf dit wel Jezus’ stamboom is. Maar Jezus komt van buiten deze stamboom in.
En daarom is deze stamboom zo mooi, is dit profiel zo hoopgevend! Jezus doorbreekt de doodlopende weg van een wereld die zichzelf de vernieling in werkt. Jezus komt van buiten om iets nieuws te beginnen! De verlossing komt niet van mij, komt niet van de kerk, komt niet van regeringen, komt niet van wetenschappers en farmaceuten – de verlossing komt van buiten, komt van boven, komt van de Schepper zelf! Wat een rust, wat een ontspanning geeft dat. Nee, niet om dan maar lekker achteruit te gaan leunen – maar juist om te accepteren dat jij niet alles kunt veranderen, zonder je maar bij de situatie neer te leggen. Deze stamboom geeft nieuwe moed – geeft toekomst!
3. Maak een profiel
Maar ja, het blijft een stamboom – niet het meest inspirerende genre uit de bijbel. Als je vandaag in het kort zou willen zeggen wie Jezus is, dan doe je dat niet met een stamboom, maar met een profiel. Daarom wil ik je uitdagen een profiel van Jezus te maken. Een profiel dat hetzelfde oproept als die stamboom: iets van bewondering voor Jezus, de Zoon van God, iets van de verwachting dat Jezus doet wat wij niet kunnen: deze wereld redden, inclusief jou. Om het je gemakkelijk te maken, heb ik alvast een format voor een profiel gemaakt. Ik zou zeggen: probeer het vandaag eens in te vullen – en dat mag je ook gerust samen doen! En kom onder de indruk van wie Jezus is! Amen.