Je imago is kostbaar. In onze tijd van social media mag iedereen wat van je vinden. Maar lang daarvoor was ook koning Herodes Antipas druk bezig met zijn imago. En het brengt hem diep in de problemen.
Inleiding
Ik ben fan van Marktplaats. Of ik nu iets nodig heb of niet, regelmatig scrol ik door de advertenties, op zoek naar de perfecte deal. Zo tikte ik vorige maand deze jongen op de kop: een extra lens voor mijn camera. Nauwelijks gebruikt, en voor minder dan de helft van de nieuwprijs. Ik helemaal blij!
Maar ik zit nog niet in de auto terug naar huis, of ik krijg op mijn telefoon al een berichtje: de verkoper heeft mij een beoordeling gegeven – of ik ook een beoordeling van de verkoper wil geven. Ik vind dat altijd wel een dingetje – elkaar beoordelen. Als ik mijn dag niet heb, niet goed oplet, iets doms zeg of te laat van huis vertrek, heb ik direct een negatieve beoordeling en weg is mijn 5-sterren imago op Marktplaats.
Het is natuurlijk niet alleen Marktplaats waar je een imago hoog te houden hebt. Iedereen mag wat van je vinden, en kan dat via social media heel eenvoudig wereldkundig maken. Maar als je er goed mee bent, kan social media ook een enorme boost aan je imago geven. In zo’n wereld ontstaan natuurlijk ook nieuwe beroepen, van mensen die je daar wel een handje bij willen helpen. Zo kun je tegenwoordig reputatiemanager worden. Het lijkt mij wel wat om zo’n reputatiemanager te hebben: iemand die zorgt dat mijn imago overeind blijft, die kijkt naar alles wat over mij gezegd wordt, daarop inspeelt, op het goede moment de goede post doet, de schade beperkt als ik iets doms doe, die ervoor zorgt dat de mensen van me houden.
Iemand die daar, al lang voor Instagram was uitgevonden, mee bezig was – dat is koning Herodes Antipas. De komende weken neem ik mee jullie langs 3 slechteriken, die een bijrol spelen in het verhaal van Jezus. Vandaag Herodes, en later komen Judas en Pilatus aan bod. Herodes, de bad guy van vandaag, is iemand die van aanzien zoeken zijn vak heeft gemaakt – maar het gaat helemaal mis. We lezen Matteüs 14:1-12.
Uit de veilige anonimiteit
Vandaag krijgt Herodes een hoofdrol, maar in het verhaal van Jezus speelt hij niet meer dan een bijrol. Dit verhaal is opgeschreven om te vertellen wat er met Jezus is gebeurd, niet om te vertellen wat er met Herodes is gebeurd. Dus voor we verder kennismaken met Herodes: laten we eerst kijken waar in het verhaal van Jezus we zitten.
We zijn ongeveer halverwege het bijbelboek Matteüs. Jezus wordt steeds bekender. Hele mensenmassa’s gaan Jezus achterna, om naar zijn onderwijs te luisteren, en misschien wel een glimp op te vangen van een van zijn wonderen. Inmiddels is Jezus zo beroemd geworden dat ook koning Herodes van hem hoort.
Daarmee is Jezus definitief uit de veilige anonimiteit. Als niemand van zijn bestaan weet, of in ieder geval niemand met echte macht – zo lang is Jezus betrekkelijk veilig. Maar nu hoort Herodes van Jezus – en Herodes heeft een reputatie opgebouwd. Dat is het kader van dit verhaal, dat is waarom Matteüs uitweidt over de dood van Johannes de Doper: deze gevaarlijke koning hoort voor het eerst van Jezus, en daarmee stapelen donkere wolken zich voor Jezus op. Jezus is niet langer veilig.
De imago koning
Dat klinkt misschien alsof Herodes een gevaarlijke schurk is, maar zo zwart-wit ligt het nu ook weer niet. Hij is vooral een koning die leeft voor zijn imago, die alles doet om leuk gevonden te worden – dat is zijn probleem.
Ik noemde al zijn volledige naam: Herodes Antipas. Hij is een zoon van Herodes de Grote, en ik overdrijf niet als ik zeg dat hij uit een horrorgezin komt. Herodes de Grote komt voor in het Kerstverhaal, waar hij de kindermoord in Bethlehem op zijn geweten heeft. Maar ook verschillende van zijn eigen kinderen heeft hij vermoord. De Herodes van vandaag heeft het overleefd. Als hij 16 is, in 4 v.Chr. sterft zijn vader – wellicht was hij nog te jong om een gevaar voor hem te vormen. Het rijk van papa wordt verdeeld onder 3 broers, waaronder Herodes Antipas. Daarom noemt Matteüs hem ook ‘tetrarch’, lager in de hiërarchie dan een koning. Herodes liet zich graag koning noemen, dat imago mat hij zichzelf aan, maar is het dus niet! Herodes was getrouwd, met Phasaelis, dochter van koning Aretas IV van Nabatea, het huidige Jordanië. Maar op bezoek in Rome wordt hij stapelverliefd op Herodias, de vrouw van zijn halfbroer en toevallig ook nog zijn nichtje… Beide scheiden van hun huidige partners en trouwen.
Herodes is geen eendimensionale slechterik. Als Johannes commentaar heeft op zijn tweede huwelijk laat Herodes Johannes opsluiten. Als een vorm van reputatiemanagement: Johannes brengt zijn goede imago in gevaar – en als er iets is wat Herodes niet leuk vindt, is dat gezichtsverlies. Tegelijk heeft Herodes respect voor Johannes. Regelmatig laat hij Johannes uit zijn cel halen om een avond lang te praten over het leven. Die eenvoudige en eerlijke wereld van Johannes trekt hem wel – maar hij moet er zoveel voor opgeven.
Herodes’ imago staat voorop, hij is een enorme pleaser die leuk gevonden wil worden. Hij houdt van de macht, en hij houdt van vrouwen – en juist dat brengt hem in een onmogelijke positie. Want uiteindelijk is Herodes gewoon een slapjanus die bij vrouwen zijn verstand verliest. Zijn stiefdochter, die tegelijk zijn nichtje is, voert op zijn verjaardag een prachtige erotische dans uit -denk maar niet dat ze een keurig ballet als de Notenkraker danste- en Herodes kijkt verrukt en tuint er met open ogen in. Je krijgt bijna medelijden met die man.
Herodes doet alles om schade aan zijn imago te voorkomen. Hij is niet zoals zijn vader, de horrorkoning, maar een zwakkeling, een bangerik – en beangstigend herkenbaar. Wát lijkt Herodes op onze leiders en op ons. Op plucheplakkers, op populisten die alles doen voor de gunst van de kiezer, op leiders die geen keuzes durven te maken uit angst voor reacties, op gewone mensen die verslaafd zijn aan goedkeuring en het eng vinden om beoordeeld te worden, zelfs op iets kleins als een Marktplaats-account. Herodes, de wannabe koning die eigenlijk geen koning is, lééft voor zijn imago, lééft om leuk gevonden te worden.
En daarvoor betaalt hij een hoge prijs. Vandaag zou Herodes zonder twijfel terug te vinden zijn in de Epstein files, omdat hij graag meeliftte op die glitter en glamour, terwijl hij zijn ogen sloot voor het boosaardige en mensonterende van die wereld. Herodes zou ten val komen, omdat de waarheid over zijn verleden in het volle licht wordt gezet, en hij zichzelf klem heeft gezet met zijn zwak voor vrouwen, en met zijn verlangen geliefd te zijn en groots.
Met Herodes loopt het namelijk niet goed af. De vader van zijn ex is boos én machtig, hij is koning van Nabatea, en zint op wraak. Zo begint een oorlog tussen Herodes en zijn ex-schoonvader. Ben je mooi klaar mee als dienstplichtig soldaat van Herodes: je vecht niet voor een hoger ideaal, maar voor het grillige liefdesleven van je koning…
Of eigenlijk: tetrarch. Het is Herodes een doorn in het oog dat hij geen koning is. Hij meet zich het imago aan, maar de titel ontbreekt. Hij zet al zijn diplomatieke skills in voor die felbegeerde rang, maar heeft niet door dat hij uit de gratie is geraakt. Zijn ambitie wordt zijn val: in plaats van promotie te maken, wordt hij verbannen naar Frankrijk, naar Lyon, waar hij samen met Herodias de rest van zijn leven moet slijten. Tegenwoordig vieren mensen vrijwillig vakantie in Frankrijk, maar voor Herodes is het een plek op het randje van de aarde, waar hij wordt weggestopt, beroofd van zijn imago.
Ook in Matteüs 14, dat verhaal dat we lazen, zie je dat Herodes een prijs betaalt voor zijn verslaving aan goedkeuring. Herodes is een bang mannetje. Hij is bang voor Johannes, en hoe Johannes zijn imago kan breken. Eigenlijk wilde hij al eerder van Johannes, Jezus’ neef, af, maar deed dat niet uit angst voor het volk. En nu is het weer angst voor zijn vrouwen, angst om zwak gevonden te worden als hij zijn stomme belofte niet nakomt, waardoor hij toch maar Johannes laat onthoofden. Herodes leeft continu met angst voor reputatieschade, en daar doet hij letterlijk een moord voor.
Het blijft hem achtervolgen. Als Herodes voor het eerst van Jezus hoort, breekt het angstzweet hem uit: hij denkt dat Johannes de Doper uit de dood is teruggekeerd en nu wraak op hem komt nemen. Herodes heeft een slecht geweten, heeft last van wroeging, probeert zijn schuldgevoel weg te stoppen, maar horen over Jezus confronteert hem direct met zijn open zenuw. Herodes is maar een bang en zielig mannetje, gevangen in zijn ambitie, zwak voor vrouwen en imagoverslaving. Hij probeert zijn geweten te sussen, maar het werkt niet. Dat is de prijs die hij betaalt.
Léven voor je imago, leven om leuk gevonden te worden, het is niet gratis – je betaalt een prijs. In het iedereen te vriend willen houden, loop je een keer vast – moet je toch een keer kleur bekennen. Of je gaat over grenzen heen, omdat je bang bent voor wat anderen van je vinden als je het niet doet. Of je verstopt jezelf achter een imago, maar niemand krijgt je werkelijke ik te zien, dat onvoorstelbaar eenzaam is. Net als Herodes betaal je een prijs.
Maar het kan ook anders: er is een alternatief voor de levensfilosofie van Herodes. Niet voor niets speelt hij slechts een bijrol in het verhaal van de aller-echtste koning: Jezus.
Jezus is het volmaakt tegenovergestelde van Herodes. Jezus geeft niets om zijn status. Paulus verwoordt dat in Filippenzen 2: Hij die de gestalte van God had, hield zijn gelijkheid aan God niet vast, maar deed er afstand van. Hij nam de gestalte aan van een slaaf, en werd gelijk aan een mens. Herodes maakt zich veel groter dan hij echt is, maar Jezus maakt zich juist kleiner dan hij is. En Jezus doet het niet om mensen te pleasen. Jezus is gefocust op zijn missie, op wat hij moet doen, ook als iedereen hem in de steek laat.
In Matteüs 14 blijft een confrontatie tussen Jezus en Herodes nog uit: Jezus besluit Herodes voor nu nog even uit de weg te gaan. Maar later komt die confrontatie alsnog. Jezus is gearresteerd, en wordt voor Herodes geleid. Herodes kan ervoor zorgen dat Jezus wordt vrijgesproken. Maar Jezus, net als zijn neef, doet zijn best niet om Herodes naar de mond te praten, en zo te worden vrijgesproken – terwijl hij weet dat hem hetzelfde lot te wachten staat als Johannes. Dat is maar goed ook: als Jezus terug zou krabbelen, als Jezus vriendjes zou worden met Herodes, zou ik mijn leven niet meer aan hem durven toevertrouwen. Dan was Jezus net zo als Herodes, en hoefde je niets van hem te verachten. Maar Jezus is de totaal andere koning: wij zijn overgeleverd aan idioten, wij zijn zelf idioten, maar bij Jezus ben je veilig!
Dat maakt het mogelijk om ook zelf los te laten dat je een imago hoog te houden hebt. Je leeft niet om leuk gevonden te worden door mensen. Jezus heeft iets veel beters: door alles voor jou te geven, zijn status, zijn leven, bewijst hij hoe waardevol je bent voor God. Jezus bevrijdt je van de angst voor mensen, van de angst of ze je wel leuk genoeg vinden. Met Jezus heb je een alternatief!
Loslaten
Wat voor imago wil jij graag hebben? Wat wil jij graag dat mensen van je denken? Wat hoop jij dat mensen van jou zeggen? Welke keuzes maak jij niet omdat ze goed zijn, maar omdat ze goed voor je imago zijn? Wat doe jij alleen om leuk gevonden te worden mensen? Neem even een moment om daar over na te denken. (…) Wat je nu hebt bedacht – dat mag je loslaten bij Jezus. Voor hem hoef je geen imago op te bouwen, bij hem heb je geen 5-sterrenbeoordeling nodig. Laten we bidden!