Pasen is de belangrijkste dag voor christenen. Maar op de eerste Paasdag gaat het er helemaal niet zo uitbundig aan toe. Pasen is veel groter dan wij kunnen bevatten.
Inleiding
De preek voor Pasen vind ik altijd de moeilijkste preek in het jaar om voor te bereiden. Vandaag is wat mij betreft de belangrijkste dag van het jaar, dat Jezus leeft is het allerbeste nieuws ooit. Als er een dag is om uitbundig feest te vieren, dan is het wel met Pasen. Maar als je dan het verhaal over de eerste Paasmorgen gaat lezen, zoals we net hebben gedaan, dan is er geen spoortje van die uitbundigheid te bekennen. Het is eerder een verhaal van verwarring en ongeloof, van mensen die geen idee hebben van wat er gaande is.
En ik snap dat. Wat er met Pasen gebeurt, is niet te bevatten. God breekt in onze werkelijkheid in, iets uit een andere wereld dringt de onze binnen, en wij kunnen het niet plaatsen.
Ik moest denken aan een film, een klassieker: The Pianist. De film vertelt het waargebeurde verhaal van de Pools-Joodse pianist Wladyslaw Szpilman. Ik heb volgens mij wat met films over pianisten, want de vorige keer dat ik jullie een filmtip gaf, was dat ook al over een film met een pianist in de hoofdrol, maar dat terzijde… In WOII belandt Szpilman in het getto van Warschau. Zijn carrière als pianist voelt als iets uit een andere wereld. Nu telt nog maar een ding: deze hel overleven. De beelden in de film zijn grauw, waarmee nog weer benadrukt wordt dat alle kleur uit het leven verdwenen is. Alsof het nog niet erg genoeg is, moet Szpilman onderduiken, en wordt dan, in 1944, ontdekt door een officier van de Wehrmacht, wat in principe een enkele reis Treblinka betekent. Maar de officier komt erachter dat Szpilman pianist is, en er staat een verlaten piano in de ruimte. Laten we kijken wat er dan gebeurt. https://www.youtube.com/watch?v=jHfQCfUTlXE
Midden in de grauwe hel die Warschau is geworden, klinkt iets, zó mooi, uit een andere wereld. Even doet die hele buitenwereld er niet toe, zie je een glimp van de hemel, is er vrede. Daarna kan de officier het ook niet over zijn hart verkrijgen Szpilman te arresteren: hij wordt een vriend die Szpilman voorziet van eten en warme kleding. Stel dat jij daar buiten loopt, tussen het grijze puin van kapotgeschoten gebouwen, en dan deze klanken van Chopin hoort: dat kun je niet rijmen – misschien denk je wel dat je wanen hebt.
Daarmee komen we terug bij Pasen. Dat is zó mooi, dat je het in geen enkel vakje in je hoofd kunt plaatsen, Pasen is iets van een andere werkelijkheid, dat op geen enkele manier in onze systemen past.
1. Het zal wel…
Het is logisch dat je op die eerste Paasmorgen geen dolblije mensen tegenkomt, maar mensen die denken: ‘het zal wel…’
Het is een beetje net als met grote crises die al jaren worden aangekondigd, maar als het zover is als een volslagen verrassing komen. Al jaren waarschuwen virologen dat het eens helemaal mis zal gaan, en we haalden onze schouders er over op en dachten: ‘het zal wel…’ Dat was te groot om te bevatten, dus we hielden er geen rekening mee. Tot maart 2020, en we er opeens middenin zaten, en geen idee hadden wat ons overkwam. En misschien nog wel vreemdste: nu we het hébben meegemaakt, denk ik dat zoiets nooit meer zal gebeuren. Ook al blijven virologen waarschuwen: ík denk ‘het zal wel…’ Hetzelfde verhaal kun je over de opwarming van de aarde vertellen: dat is zó niet te bevatten, dat ik er eigenlijk niets mee kan. Ik wil met alle liefde goed voor de schepping zorgen, maar voedseltekorten, droogte én overstromingen? ‘Het zal wel…’
Voor de vrouwen die die ochtend vroeg opstaan, om Jezus in zijn graf de laatste eer te bewijzen, was het ook niet de eerste keer dat ze hoorden over de opstanding. De twee stralende mannen wijzen hen daar ook op: ‘wij komen jullie niets nieuws vertellen hoor! Jezus heeft het toch vaak genoeg gezegd, dus wat hebben jullie hier op de begraafplaats te zoeken? In Galilea heeft Jezus al gezegd dat hij op de derde dag zou opstaan, en later, onderweg naar Jeruzalem, weer. Dat weten jullie toch?!’ Tja, wat is ‘weten’. Nu die mannen het zo zeggen: ze hadden het inderdaad gehoord. Maar het waren zulke vreemde uitspraken van Jezus, dat iedereen dacht: ‘het zal wel…’ Pas nu, nu ze aan die woorden worden herinnerd, begint er bij de vrouwen een lampje te branden.
Daarmee zijn de vrouwen nog vlug van begrip. De mannen hebben, zoals wel vaker, wat meer tijd nodig… Als de vrouwen komen vertellen wat ze hebben meegemaakt, kijken de mannen elkaar aan en denken: ‘het zal wel…’ Ze doen het af als vrouwenpraat. Die vrouwen denken gewoon niet meer helder na. Gelukkig snappen zijn, mannen, wel dat zoiets niet kan. Een opstanding… Dat past niet in het systeem.
En ik snap ze. Het past ook niet in mijn systeem. Nee, ik twijfel er niet aan dat Jezus is opgestaan. Maar ik kan het gewoon niet bevatten. Het is alsof in het getto een ballade van Chopin klinkt: dat past niet, dat klopt niet. In de wereld die ik ken grijpt de dood nog altijd om zich heen, en verschuilen mensen zich in grauwe kapotgeschoten gebouwen, denk aan Bachmoet, of Aleppo. Pasen is iets wat we niet kennen, iets van een andere wereld. En het wordt een feitje, iets wat je ergens wel weet, maar waar je geen moment echt rekening mee houd, wat nooit echt wordt, omdat je het niet bevatten kunt: ‘het zal wel…’
2. Levende realiteit
Hoe wordt Pasen echt, een realiteit waar je mee leeft, in plaats van iets wat je, net als een volgende pandemie en de opwarming van de aarde, gewoon niet kunt bevatten, en waar je je schouders maar over ophaalt? Laten we eens kijken naar hoe het tot de vrouwen doordringt.
Of misschien beter: hoe dat niet gaat. Want ik denk wel eens dat het voor hen makkelijk was: zij stonden er bovenop, terwijl wij het moeten doen met woorden. Maar is dat wel zo? In het verhaal van de Paasmorgen is Jezus zelf de grote afwezige! Het hele verhaal gaat over dat hij er niet is. Het zou enorm helpen als ze Jezus nu zouden zien: dan zou wel tot hen doordringen wat er gebeurd was. Bij de mannen werkt het die avond ook zo: als Jezus in hun midden verschijnt, valt opeens het kwartje. Het blijft vreemd, maar het is wel realiteit geworden. Maar de vrouwen krijgen Jezus nu nog niet te zien: dat is niet waardoor de opstanding voor hen realiteit wordt.
Wat het wel is? Woorden! Net als wij zien ze Jezus niet, maar moeten ze het doen met wat over Jezus wordt gezegd en hun eigen herinnering aan wat Jezus eerder gezegd heeft. Als ze daar aan denken, beginnen ze met terugwerkende kracht te vatten wat er is gebeurd, en zo krijgt het betekenis, wordt het realiteit. Had ik al gezegd dat vrouwen sneller van begrip zijn dan mannen?
Ik moet zeggen dat ik dat wel bemoedigend vind: die vrouwen kregen niet meer dan wij. Wil je dat Pasen meer wordt dan een feitje, dat het een levende realiteit wordt in je leven? Raak dan vertrouwd met de woorden van God, met de woorden van Jezus: dan ga je iets vatten van die geweldige realiteit.
Want dat is het! De meeste dingen die te groot zijn om te bevatten, daarvan willen we helemaal niet dat ze gebeuren, en we steken onze kop in het zand in de hoop dat het overtrekt. Maar leven met de realiteit van Pasen is heel wat vrolijker dan leven met de realiteit van de opwarming van de aarde! Het is meer als een ballade van Chopin in het getto van Warschau: een hoopvol teken uit een verloren gewaande wereld, een teken van leven waar de dood geen vat op heeft. Pasen is goed nieuws – misschien wel juist omdat het niet in onze systemen past, omdat het groter is dan wij kunnen bevatten. Want wat wij kunnen bevatten is helemaal niet zo mooi. Leven met Pasen is leven met God die inbreekt in onze wereld, is leven met nieuwe hoop – voor alles!
3. Geloof jij het?
Op die eerste Paasmorgen kom je nog geen dolblije mensen tegen. Want eerst is de vraag: Pasen – geloof jij het? Geloof jij dat Jezus is opgestaan? En als je het gelooft: is het meer dan een feitje, iets wat je ergens wel weet, maar niet mee leeft? Het is de vraag aan de vrouwen, aan de mannen, en aan jou: geloof jij het?
Als je het gelooft, kijk je anders naar de wereld. Dan lijkt het nog steeds wel eens op een getto, maar je hoort ook de muziek uit die andere wereld, en je weigert de hoop op te geven, want Jezus leeft! Durf jij het te geloven? Amen.