Overal zijn prikkels. Maar om relaties goed te houden, moet je er soms ook even voor kiezen de prikkels uit te zetten. Voor je relatie met God geldt dat ook – en dat is waar vasten over gaat.
Inleiding
Overal zijn prikkels. Onze zintuigen draaien overuren. Ik denk dat wij in de tijd leven met de meeste prikkels ooit. Met radio, telefonie en televisie moesten onze zintuigen al enorm aan de bak, maar toen moest het internet nog uitgevonden worden, en had niemand kunnen vermoeden dat we dat internet in onze broekzak zouden hebben en via onze smartphone 24/7 verbonden zouden zijn. Zelfs naar de wc gaat die mee (ja toch?) – en zo zit ook het kleinste kamertje vol prikkels.
Prikkels zijn leuk! Maar soms moet je de prikkels ook even uit zetten om in contact te zijn met elkaar. Niets is zo vervelend als een gesprek voeren met iemand die meer aandacht heeft voor z’n telefoon dan voor jou. Vraag maar aan Hanneke… Elke avond series kijken is misschien wel heel ontspannend, maar draagt niets bij aan echte liefde. Om relaties goed te houden, om echt in contact met elkaar te zijn, moet je andere prikkels regelmatig even uit zetten.
Voor je relatie met God geldt dat ook! We leven in een tijd waarin we het heel belangrijk vinden iets van God te ervaren, maar we stoppen onszelf zo vol met allerlei prikkels, dat er helemaal geen ruimte blijft voor echt contact, voor meer dan even vluchtig met God bezig zijn. Als je al overprikkeld bent, is het heel moeilijk nog iets van God te ervaren.
Dat is precies waar vasten over gaat. Prikkels drukken je verlangen naar God weg. Vasten is die prikkels uitzetten, om met je volle aandacht bij God te zijn. Je zou kunnen zeggen dat vasten de geestelijke variant is van een avond zonder schermpjes. Thema vandaag is: vasten is genieten van God, en daarmee sluiten we Jezus’ onderwijs over het geloofsleven af. Laten we luisteren naar wat Jezus zegt: Matteüs 6:16-18.
1. Vasten?!
‘Wanneer jullie vasten,’ zo begint Jezus. ‘Wanneer’, niet: ‘mocht je ooit eens overwegen te vasten.’ Voor Jezus is vasten vanzelfsprekend. Heel wat vanzelfsprekender dan voor ons, volgens mij. Tenminste, in de eerste preek in deze serie gaf ik aan dat ik niet veel ervaring met vasten heb, en ik vermoed dat ik niet de enige hier ben voor wie dat opgaat. Voor katholieke christenen is vasten veel normaler dan voor protestantse, de traditie waar wij als kerk bij horen, maar onder protestanten is vasten wel aan een opmars bezig.
In de tijd van Jezus deed elke gelovige aan vasten. Sowieso was er de jaarlijkse vastendag. De Grote Verzoendag, zo staat het in Leviticus 16, ‘moeten jullie in onthouding doorbrengen en je mag dan geen enkele bezigheid verrichten.’ Dus een dag zonder eten en drinken, een dag zonder werk en ontspanning, een dag zonder seksualiteit – alle prikkels werden die dag uitgeschakeld, want alle aandacht was voor God.
Naast die vaste jaarlijkse vastendag, komt vasten in het OT vooral voor rond bijzondere situaties: als symbool van berouw voor God, bij intensief gebed en rondom belangrijke keuzes. In het NT zie je eigenlijk precies hetzelfde. Er staan geen oproepen meer dat je moet vasten, maar vasten gebeurt wel degelijk! Bijvoorbeeld in Handelingen 13: ‘op een dag, toen ze aan het vasten waren en een gebedsdienst hielden voor de Heer…’ En dan worden Saulus en Barnabas uitgezonden om het evangelie de wereld in te brengen.
Wanneer Jezus zegt ‘wanneer jullie vasten’, heeft hij het dus over een bekend verschijnsel. Vasten is een belangrijke geestelijke discipline. Misschien wel juist in onze overprikkelde en decadente wereld. Er is, denk ik, geen wereld waarin vasten zo moeilijk is, maar misschien ook wel geen wereld waar het zo waardevol kan zijn!
2. Vasten is genieten van God
Hoog tijd dus om allemaal aan het vasten te slaan? Nou… Op zich is vasten een goed idee, maar je kunt het ook verkeerd doen. Net als van geven en van bidden, de vorige onderwerpen uit deze serie, kun je van vasten een show maken. En dan helpt het je in je geloofsleven niets verder.
Jezus confronteert zich met de vastenpraktijk van de Farizeeën. Zij hadden het vasten voor de show tot een ware kunstvorm verheven. Eenmaal per jaar vasten vonden zij veel te weinig, zij deden het tweemaal, per wéék. Dan maakten ze zich ontoonbaar: ze wasten zich niet, haalden geen borstel door hun haar en baard, en keken de hele dag héél somber – in ieder geval als er mensen naar hen keken. Daarmee imponeerden ze de gewone mensen: díe heeft nog eens veel over voor God!
Toen we het over geven en bidden hadden, zei ik: de neiging om dat zo zichtbaar te doen, die hebben wij niet zo. Met vasten ligt dat misschien anders: geven is een taboeonderwerp, bidden is privé, maar vasten is stoer, vasten is een prestatie! Er is niemand die zich afvraagt of jij ze wel allemaal op een rijtje hebt als jij een biertje afslaat omdat je meedoet met dry januari. Dat levert juist respect op! En ik bedoel niet dat je als christen niet aan dry januari mee mag doen omdat het een verkeerde manier van vasten is. Doe gerust mee, een maand zonder alcohol is een prima idee, en ook prima om dat een beetje zichtbaar te maken, zodat ook anderen uitgedaagd worden na te denken over hun alcoholgebruik, maar ziet het als wat het is: als een mooie challenge – niet als het vasten waar Jezus het over heeft.
Vasten gaat niet over wat je ervoor terugkrijgt. Niet over bewondering van anderen, maar ook niet over bewondering van jezelf. Ik denk dat mijn pogingen te vasten daar stuk liepen. Een paar jaar geleden heb ik een 40-dagentijd zonder cola gedaan, en dat heb op wilskracht volgehouden: het is mijn eer te na om me niet aan mijn voornemen te houden. Dus kon ik tevreden zijn met mezelf. Maar dat het me dichter bij God gebracht heeft? Nee. En zo zijn er meer manieren om te vasten voor jezelf: je gebruikt vasten als dieet om gewicht te verliezen, of als een gelegenheid om slechte gewoonten af te leren. Maar daar is vasten niet voor bedoeld!
Vasten is ook niet bedoeld om God te imponeren. Alsof je met vasten voor God in hongerstaking gaat, en als je dat maar lang genoeg volhoudt, dat je daarmee verhoring of succes bij God kunt afdwingen. Ook dat is vasten om gezien te worden, en daarmee schiet je helemaal niets op.
Jezus wijst een andere weg: zó vasten dat niemand het doorheeft. Als je dan vast, als je alle prikkels van de wereld even uitzet, doe het dan niet om wat het je oplevert, maar gebruik het om bij God te zijn en van hem te genieten! En dan denk je misschien: ‘maar dan levert het toch nog steeds wat op?’ Ja, maar: van de Amerikaanse dominee John Piper heb ik geleerd dat God het meest verheerlijkt wordt als wij onze vreugde vinden in hem. Genieten van God en het helemaal om God laten draaien – dat is geen tegenstelling! Goed vasten, vasten als geestelijke discipline, draait om God. Dus daarom: vasten is genieten van God.
Jezus steekt door naar je motivatie: als je vast omdat iedereen dat doet, omdat je er niet meer bij hoort als je het niet doet, omdat goede christenen in de 40-dagentijd vasten, dan heb je er niets aan. Trouwens, die hele 40-dagentijd komt in de bijbel niet zo voor – waarmee ik niet wil zeggen dat het niet goed kan zijn, maar wel dat 40 dagen vasten voor christenen geen verplichting is. Vasten is geen verplicht nummertje: het gaat om je hart.
En dan kan het ook echt iets heel moois zijn! Als je meer van God wilt ervaren, dichtbij hem wilt zijn, je verlangen naar hem wilt voeden, dan is het zo gek nog niet om dit beproefde middel te gebruiken – al helemaal in onze tijd waar zoveel is waarmee we ons verdoven. Daar wordt vasten ook nog eens veel leuker van: dan is het niet meer afzien, maar dan is het op een andere manier gevuld worden, niet met de prikkels van de wereld, maar met het zijn in Gods aanwezigheid. Dan is vasten onverdeelde aandacht hebben voor God.
Daarom gaat vasten ook over meer dan afzien van eten en drinken. Vasten kan gaan over álles wat je verlangen naar God verdooft – waar je zo druk mee bezig bent, of waar je zo van geniet, dat je vergeet ook nog van de Maker zelf te genieten. Ik heb wel eens gedacht dat 40 dagen zonder Facebook een te makkelijke manier van vasten is: doe het dan echt, en sla 40 dagen je lunch over. Maar ik kom daar van terug! Vasten gaat niet om hoe moeilijk het is – vasten gaat om aandacht voor God, en als 40 dagen zonder social media jou daarbij helpt, omdat het jou uit die permanente staat van overprikkeling haalt, en je die tijd gebruikt om bij God te zijn, dan is dat precies hoe vasten bedoeld is. Overigens: de balans is subtiel – als het jou gaat om de likes op jouw bericht dat je 40 dagen offline bent, dan gaat het toch weer mis…
Vasten is genieten van God. En dat verandert jou! Daarom hebben we Jesaja 58 er ook bij gelezen. Ook in dat hoofdstuk is vasten niet iets dat je voor de vorm doet, maar iets van je hart. Als je vast, maar ondertussen je naaste uitbuit, wordt pijnlijk duidelijk dat je niets van het vasten begrepen hebt. Als vasten genieten van God is, dan groeit door vasten je liefde voor God, en die liefde bewijst zich in liefde voor je naaste.
Dus die 3 onderwerpen die Jezus in Matteüs 6 bespreekt, geven, bidden en vasten, moet je niet los van elkaar zien! Als het goed is, leidt vasten ertoe dat je een biddend en gevend mens wordt. Dat is misschien ook wel waarom mijn ervaring met vasten nog niet zo goed is. Dat cola-vasten van mij was echt een geïsoleerd dingetje: de cola werd niet vervangen door aanbidding. Maar vasten is geen trucje waardoor je vanzelf dichter bij God komt.
Hoe het wel moet, zie je bij Jezus. Voor hij zijn publieke missie op aarde begint, vast hij voor een periode van 40 dagen in de woestijn. Het zijn 40 dagen van intensieve omgang met God. Het is niet alleen vasten, het is ook bidden. En het maakt Jezus klaar om alles te doen wat God wil, om niet íets aan mensen te geven, maar zichzélf helemaal te geven. Door het vasten is Gods wil helemaal de zijne geworden.
3. Beginnen met vasten
Zoals ik zei: vasten vanuit de verkeerde motivatie, daar heb je niets aan. Als je je op een af andere manier verplicht voelt te vasten, doe het dan vooral niet! Maar als je denkt: ik zou meer van God willen genieten, meer van God willen ervaren in mijn leven, maar ik ben afgeleid door allerlei andere prikkels – dán kan vasten een mooi middel zijn om te groeien in verlangen naar God.
En dat hoeft niet groot! Laat je niet wijsmaken dat het direct 40 dagen moet, de hele lijdenstijd. Het meeste vasten dat je in de bijbel tegenkomt, gaat over 1 dag, of eventueel een paar dagen. Die 40 dagen van Jezus is echt een uitzondering. Laat ik het bij mijzelf houden: ik vraag me af of ik 40 dagen die toewijding kan hebben – ik denk dat hoe langer de tijd duurt, hoe meer het een verplicht nummertje wordt. Dat hangt er natuurlijk ook vanaf waarvan je vast: 40 dagen ontbijt en lunch overslaan, is wel wat anders dan 40 dagen je schermtijd tot een minimum beperken. Vasten gaat niet over of het wel stoer genoeg is, maar over groeien in liefde voor God. Dus als je met vasten wilt beginnen, stel je dan de vraag wat je daarbij helpt. Want vasten is genieten van God! Amen.