Overdenking bij volkskerstzang. Kerst is het feest van het licht. Maar het is wel ingehouden licht: na Kerst bestaat het donker nog steeds. Maar in het duisterste duister is God erbij.
Jullie zijn hier natuurlijk gekomen om lekker te zingen, en het mag gezegd worden: het klinkt geweldig! Dat er ook nog een of andere dominee zo nodig een toespraak moet houden, dat neem je waarschijnlijk maar voor lief, als hij maar niet te lang kletst. Maar als deze avond niet was aangekondigd als ‘volkskerstzang’, maar in plaats daarvan als ‘volkskerstpreek’, dan zou het me niet verbazen als er wat meer stoelen leeg waren gebleven.
Dus dacht ik: dan moet ik het maar gewoon hebben over de muziek. Wie heeft er een favoriet kerstlied? En wie heeft er een favoriet kerstlied dat vanavond niet gezongen wordt? Dat mag je straks doorgeven aan de commissie als verzoeknummer voor volgend jaar. Míjn favoriete kerstlied wordt vanavond wel gezongen: ‘Licht in de nacht.’ En dan denk je misschien: ‘hij is dominee, dus hij zal wel diepe gedachten over de tekst hebben’, maar ik ben zo iemand die eerst de muziek hoort, en dan geen idee heeft waar een lied eigenlijk over ging. Ik vind de muziek van ‘Licht in de nacht’ gewoon mooi: zo’n lekkere 6/8-maat waar je heerlijk op meedeint.
Toch wil ik jullie ook een klein beetje meenemen in de tekst. ‘Licht in de nacht’, dat klinkt goed. Het is de donkerste tijd van het jaar, en dat maken we graag gezellig met sfeerverlichting. Maar je kunt natuurlijk ook overdrijven: stel dat de winkeliersvereniging dit jaar had besloten tl-verlichting boven de hele Gedempte Gracht te hangen… Of nog erger: dat deze kerk met fel tl-licht verlicht was. Dat zingt toch helemaal niet lekker?!
Licht kan ook te veel zijn. Heb je wel eens gehad dat het donker was, en dat opeens iemand het een goed idee vond een zaklamp recht op je ogen te richten? Ja, vervelend he, zusjes… Voor degenen die die ervaring niet kennen: ik heb hier ook een zaklamp. Eens kijken of die een beetje bereik heeft! (paar mensen even in het gezicht schijnen) Vervelend he, zo’n dominee… Maar als ik er nu even iets voor doe, dan is het licht dat je nog aankunt. (weer schijnen)
En zo is het met Kerst ook: het is licht in de nacht, maar wel ingehouden licht. Oke, die herders bij hun kampvuur, die kregen wel even een explosie van licht te zien. Daar was het echt even een ‘nacht vol licht’, zoals in het lied. Maar de herders zijn de enigen. En in het lied zit ook een andere kant: ‘een ster schijnt door de wolken’. Een ster zal je niet snel verblinden, en als er dan ook nog wolken tussen zitten, blijft er niet heel veel licht van over.
Het is zo dubbel: de wereld is een duistere plek, en wat we met elkaar ook bedenken aan oplossingen, de wereld is er nou niet echt gezelliger op geworden. Een beetje licht kunnen we goed gebruiken. Maar het licht van God is veel te fel. We zijn zo gewend aan het donker, we zouden blind raken van zoveel licht. En daarom zet God niet de schijnwerpers aan, maar komt hij zo klein en kwetsbaar en onbedreigend als het maar kan. Als ik God was, dan had ik het wel geweten: je gaat toch niet vrijwillig de Gaza-strook in? Of Bethlehem? Maar God, die zelf het licht is, daalt af in de nacht, als een baby, op zo’n manier dat we het licht kunnen omarmen, in plaats van onze blik moeten afwenden.
Het is niet zo dat sinds Kerst de wereld een oase van licht is. Meer dan 2000 jaar later zijn we er nog steeds aan gewend dat onze wereld een duistere plek is, en dat het volgende week Kerst is, zal daar niets aan veranderen. Daar kunnen we maar beter eerlijk over zijn, want dan kunnen we het ook hebben over wat Kerst dan wél betekent. In het lied staat dat heel mooi: ‘uit ons hart en dwars door alle tranen ontspringt een lied dat jubelt in de tijd.’
Gods ingehouden licht maakt niet in een keer een einde aan de duisternis, maar sinds Kerst is de duisternis nooit meer hetzelfde. Als je het licht van Kerst in je leven toelaat, dan mag je ontdekken dat zelfs in het donkerste duister God erbij is, dat je niet alleen in het donker bent, dat het donker nooit meer absoluut is, er altijd een lichtpunt is. Want hij die het licht zelf is, is afgedaald in de nacht. En dat is het mooiste licht dat je ooit zult zien! Amen.