De kerk saai?! Nee: het is de plek waar liefde is! In de liefde en dienstbaarheid aan elkaar in de kerk, mag je de liefde van Jezus zien.
Inleiding
Afgelopen dinsdag was de laatste avond van de Alpha-cursus. Gelukkig was de deelnemersgroep nog helemaal niet zat van Alpha, dus we gaan, weliswaar wat minder intensief, gewoon verder met elkaar. Hoe dan ook: thema deze week was ‘de kerk’. Vroeger zou ik hebben gedacht: wat een merkwaardige afsluiting voor zo’n mooie cursus. Het voelt als een soort anticlimax: door de weken heen heb je elkaar leren kennen, heb je met elkaar wat opgebouwd, ben je met elkaar de diepte ingegaan over geloven – en dan sluit het af met het saaiste onderwerp dat je kunt bedenken: de kerk… En dat is dan de laatste, dus blijvende, indruk van Alpha.
Zo dacht ik vroeger. In de kerk verveelde ik me. Tijdens kerkdiensten telde ik schrootjes en orgelpijpen en maakte ik staartdelingen om uit te rekenen hoeveel schrootjes er per orgelpijp waren. Nee, dat laatste verzin ik er nu bij – maar ik telde echt. Maar mijn beeld van de kerk is veranderd. Ik heb ontdekt dat de kerk een plek is waar liefde is! Ik kom zó veel liefde in de kerk tegen, liefde van God voor mensen, liefde van mensen voor God, liefde van mensen voor elkaar, dat ik er gewoon blij van word! En ik kom er steeds meer achter hoe bijzonder die liefde is, hoe uniek de liefde is die je in de kerk vindt.
Om maar een voorbeeld te noemen: elke avond van de Alpha-cursus is er door vrijwilligers gekookt. En elke avond konden we terecht in dit gebouw, waar veel vrijwilligers achter de schermen zoveel energie in steken. Wát een dienstbaarheid en liefde is hier te vinden!
Dat zit ook in ons visiedocument. Daar staat onder andere: ‘in hoe we in de kerk met elkaar samenleven, in ons meeleven met en dienen van elkaar, laten we iets zien van de omgangsvormen van Gods Koninkrijk.’ En het mooie: ik zie dat ook echt gebeuren! Tegelijk: de liefde is, ook hier, echt nog niet perfect. Ik zie ook eilandjes, onbegrip en onverbondenheid.
Daarom gaan we vandaag verder waar we vorige week gestopt zijn: bij Jezus die de voeten van zijn leerlingen wast. Vandaag voegt Jezus daaraan toe: dat moeten jullie ook voor elkaar doen. Ik wil jullie meenemen in wat de liefde in de kerk zo bijzonder maakt, en prikkelen om daar verder in te groeien. Thema vandaag is ‘dienen zoals Jezus’, en we lezen Johannes 13:12-30.
1. Absurde liefde
Eerst even een terugblik op vorige week, toen we het begin van dit verhaal hebben gelezen. Het is donderdagavond, Jezus zit aan tafel met zijn leerlingen, maar alleen Jezus weet dat vanavond de laatste keer is. Het komende etmaal zullen de gebeurtenissen elkaar razendsnel opvolgen, de arrestatie van Jezus, zijn berechting, direct gevolgd door het voltrekken van de straf: de dood aan het kruis. Deze avond wil Jezus duidelijk maken dat wat met hem zal gebeuren hem niet overkomt. Het kruis is geen mislukking, maar precies waar Jezus voor is gekomen: Jezus kiest voor de meest vernederende positie – om jou te dienen.
Dat symboliseert Jezus op die laatste avond, als hij de voeten van de leerlingen wast. Ook dat was vernederend. Voeten waren in die tijd smerig en stonken naar de straat en alles wat op straat lag. Jezus, met zijn jasje uitgetrokken en een handdoek omgeslagen, kruipt over de vloer, een teiltje water voor zich uit duwend, om ieders voeten te wassen.
Het is gewoon gênant! Dit is niet het werk dat Jézus moet doen. Petrus is degene die als eerste protesteert, die niet wil dat Jezus zich zo voor hem vernedert, maar hij krijgt te horen dat het moet – dat als hij het niet toelaat, hij niet bij Jezus kan horen. Geloven in Jezus is toelaten dat hij, die alle macht heeft, zich vernedert om jou te dienen. Geloven in Jezus is blij zijn met zijn absurde liefde.
2. Dienen zoals Jezus
Dat was vorige week – vandaag voegt Jezus eraan toe: ‘wat ik voor jullie heb gedaan, moeten jullie ook doen.’ Dus niet alleen Jezus wast voeten – wij moeten dat ook doen, voor elkaar. Dat is hoe we in de kerk met elkaar omgaan. En ik vind dat heel mooi, want de liefde van Jezus wordt daarmee veel tastbaarder! Dat Jezus je voeten wast, alles voor je geeft, dat is ergens best abstract – maar die geweldige liefde van Jezus mag je in de kerk ook ervaren in hoe we met elkaar omgaan. Waarbij de keerzijde is, dat als we dat niet doen, we elkaar die liefde van Jezus ook onthouden.
Maar wat is dan de opdracht als Jezus zegt dat we elkaars voeten moeten wassen? Soms wordt die opdracht heel letterlijk genomen, als een ritueel om uit te voeren. De Paus bijvoorbeeld wast jaarlijks op Witte Donderdag de voeten – vorig jaar waste hij de voeten van 12 gevangenen. Ik vind dat een mooie traditie – als het maar niet bij een ritueel blijft. De opdracht van Jezus is niet om een ritueel uit te voeren, maar om met elkaar om te gaan zoals Jezus met ons omgaat. Dus ik heb geen teiltjes water met een zacht zeepje klaargezet om na deze preek direct te gaan oefenen.
Waar het om gaat, is dat Jezus gedreven wordt door die absurde liefde. De opdracht elkaars voeten te wassen gaat wel even wat verder dan dat je ook je steentje bijdraagt, wat dieper dan wat klusjes doen die je best leuk vindt. Jezus geeft gênant veel liefde, doet het ondenkbare. Bij Jezus is het niet dat hij best een keer wil koken voor zijn beste vrienden, van wie hij weet dat hij altijd op hen terug kan vallen. Het is dat hij het smerigste klusje doet dat er is voor een vriendengroep waarvan hij weet dat ze hem allemaal zullen laten vallen, om vervolgens voor die vrienden, en andere mensen die zwaar tegenvallen, zoals ik, aan het kruis te gaan. Natuurlijk hoeft dienen niet altijd een straf te zijn, het mag ook best leuk zijn, maar het dienen van Jezus beperkte zich niet tot leuke klusjes voor fijne mensen doen. Dan moet ons voetenwassen zich daar ook niet toe beperken!
Voetenwassen is vooral heel nederig. Het is de machtigste man, niet alleen op de aarde, maar zelfs in de hemel, die voor jou over de vloer kruipt. Voetenwassen is dat die nederige houding je leven doortrekt. Het gaat erom dat je je niet beter voelt dan de ander en te goed om de minder geliefde klusjes te doen. En nee, Jezus vraagt geen supervrijwilligers, die 25 uur per dag, 8 dagen in de week in touw zijn. Je kunt altijd meer doen. Maar het gaat om je houding naar elkaar. Voel je je mee verantwoordelijk voor elkaars leven? Kijk gewoon maar even om je heen, ja, nu. Tolereer je elkaar, of houd je van elkaar? Ontloop je mensen als je ze ingewikkeld vind, of zet je een stapje extra?
Laat duidelijk zijn: voetenwassen is dus helemaal niet makkelijk! Het gaat dwars in tegen alles wat je in deze wereld leert. Ongeveer de hele wereld is gebaseerd op het principe ‘voor wat hoort wat’. Zelfs het meest onbaatzuchtige dat we als land doen, het verlenen van ontwikkelingshulp, wordt tegenwoordig langs die meetlat gelegd: we doen het alleen nog als het ons wat oplevert. Dat onze welvaart mogelijk is gemaakt door uitbuiting van hele volken – dat vergeten we voor het gemak maar even.
Voetenwassen gaat dwars tegen onze intuïtie in. Dus waarom zou je het doen? Het korte antwoord is: omdat Jezus het zegt. Jezus geeft hier geen advies, geen wijze levensles, maar een keiharde opdracht. Voetenwassen, dienen, nederig zijn: het is in de kerk geen optie, maar een verplichting.
Maar gelukkig is Jezus niet zo van de decreten, zul je hem niet betrappen op een ‘waarom? daarom!’ Ook hier geeft Jezus wel degelijk aan waarom het niet anders kan dan dat we in de familie van Jezus-volgers elkaar de voeten wassen. Jezus staat namelijk boven ons. En als hij, die zoveel meer is dan wij, al onze voeten wast, wie zijn wij dan om onszelf te goed te voelen om dat voor elkaar te doen? Als je Jezus wilt volgen, dan hoort dit erbij. Zonder die nederige liefde voor elkaar, zonder de bereidheid elkaars voeten te wassen, neem je de meester niet serieus, die over de vloer kroop, en zich liet kruisigen, voor jou.
Dat is ook direct de enige manier om het vol te houden. Wij zitten zo in elkaar dat we alleen liefde kunnen geven als we ook liefde krijgen. En helaas krijg je voor jouw liefde niet altijd liefde terug. Maar je bent door Jezus al intens geliefd, je hoeft je geen zorgen te maken over of je jezelf niet tekort doet als je het voorbeeld van Jezus volgt, want van Jezus krijg je nog veel meer liefde dan je ooit zult kunnen doorgeven!
We moeten ook nog even naar Judas. Wat er allemaal precies in Judas is omgegaan, daar kunnen we alleen maar naar raden, maar het lijkt er toch sterk op dat Judas teleurgesteld is in Jezus. Toen hij Jezus voor het eerst ontmoette was hij onder de indruk, had hij hoge verwachtingen van Jezus en projecteerde hij zijn eigen dromen op Jezus, maar Jezus heeft het niet waargemaakt. Voor Judas is Jezus als een politicus waar je al je kaarten op had gezet, maar die toch niet helemaal is wat je ervan had gehoopt. Judas zocht een krachtige Jezus, Jezus die over de vloer kruipt – Judas kan het niet áánzien: dit is niet wat hij van een leider verlangt. Judas moet niets hebben van dit softe gedoe.
En ik herken dat wel. Wil ik wel zo’n softe Jezus? Is het niet door dat softe gedoe dat de wereld 2000 jaar later nog steeds is overgeleverd aan alfamannetjes? Soms heb ik die verwachtingen van Judas ook, zou ik willen dat Jezus eens met de vuist op tafel zou slaan, eindelijk eens orde op zaken komt stellen, in plaats van over de vloer te kruipen met een teiltje water.
Tóch geloof ik dat dit ‘softe gedoe’ veel krachtiger is dan je ooit voor mogelijk hebt gehouden. Als Jezus met zijn vuist op tafel zou slaan, zou hij gewoon het zoveelste alfamannetje in de rij zijn geweest, en hadden we het 2000 jaar later echt niet meer over hem gehad. De weg van Jezus is veel krachtiger dan zogenaamd krachtig leiderschap. Ja, in eerste instantie lijkt het alsof je zo over Jezus heen kunt lopen, dat je hem kunt opruimen aan het kruis, en dan verder geen last meer van hem hebt. En ook als je Jezus’ voorbeeld volgt, krijg je niet altijd de waardering die je verdient, kan het zelfs zijn dat mensen jouw nederige liefde gebruiken. Maar uiteindelijk wint die liefde het: Jezus is opgestaan, hij kon niet uit de weg geruimd worden. En die Jezus belooft dat als je doet zoals hij, dat je dan gelukkig zult zijn.
3. Gemeenschap van liefde
En dat is dus hoe de kerk bedoeld is: als een gemeenschap van liefde, waar we de liefde van Jezus aan elkaar doorgeven, waar we ons niet boven een ander plaatsen, ons niet te goed voelen voor soft gedoe, maar waar we om elkaar geven, waar niemand wordt overgeslagen, waar elkaar de voeten wassen een grote eer is, omdat je dan op Jezus lijkt. Daar word ík dus blij van – jij ook? Amen.