Het liefst vergeten we lijden zo snel mogelijk. Verdriet proberen we weg te lachen of te verbergen. Maar voor christenen is er een goede reden het verdriet te omarmen en toch niet wanhopig te raken.
Inleiding
Eindelijk: we mogen weer kerkdiensten houden! Dat is een goede reden voor een feestje. Maar ik wil het vandaag en verder deze zomer, 5 keer in totaal, met jullie gaan hebben over hoe je met lijden omgaat… Helemaal geen feestelijk onderwerp.
Ik vind het namelijk nog niet de tijd voor een feestje. Ja, we worden weer een beetje losgelaten, maar het is ook pijnlijk: een deel kan weer kerkdiensten bezoeken, maar een ander deel blijft voorlopig thuis. En die kerkdiensten zijn ook echt nog niet normaal: we hebben een protocol, en ik ben Hans en Marco dankbaar dat ze het hebben opgesteld, maar dat protocol verpest de sfeer wel…
Er is nog een reden dat ik het over lijden wil hebben. Lijden en pijn zijn er altijd. Maar het is wel zeldzaam dat we op zo’n grote schaal, wereldwijd, met lijden worden geconfronteerd. Iedereen heeft er wel mee te maken. Natuurlijk, voor de een is het veel heftiger dan voor de ander, maar we hebben allemaal geleden.
Het is goed om stil te staan bij de vragen die dat oproept. Volgens Alpha-Nederland zijn door de coronacrisis veel meer Nederlanders bezig met geloofsvragen. Dus laten we het daar over hebben – in plaats van mooi weer te spelen. Wat heeft het christelijk geloof te bieden in de omgang met het lijden?
Een van de antwoorden daarop is dat het christelijk geloof ruimte geeft om op een goede manier verdriet te hebben. En dat spreekt niet voor zich: vaak vinden we verdriet lastig. Als je verdrietig bent, probeer je dat voor anderen te verbergen. En zie je iemand anders huilen, dan voelt dat ongemakkelijk. Misschien vind je het zelfs wel gênant.
Over goed verdriet hebben kunnen we best nog wat leren! Dat is vandaag dan ook het thema: verdriet hebben. Daarbij roepen we de hulp in van Prediker: hij heeft uitgebreid nagedacht over verdriet. Laten we naar hem luisteren: Prediker 7:1-14.
1. Ons probleem met lijden
Ik denk dat die woorden van Prediker best ver van ons afstaan. Hoezo kun je beter droevig zijn dan vrolijk? Hoezo ben je een dwaas als je plezier boven rouw verkiest?
Wij, moderne westerse mensen, hebben een probleem met lijden. Natuurlijk, niemand vindt lijden fijn, maar voor westerlingen als wij is lijden een extra groot probleem. In ons samenleving is geluk het hoogste doel. Je leven is goed, je leven is geslaagd, als je gelukkig bent. Dat klinkt voor ons heel vanzelfsprekend, maar zo vanzelfsprekend is dat helemaal niet! In de meeste culturen en godsdiensten is er iets om voor te leven, iets dat jouzelf overstijgt. Maar onze samenleving heeft dat niet. Daarom is gelukkig zijn ons hoogste doel geworden. En daarom mag lijden niet. Lijden moet ten allen tijde vermeden worden. Want lijden gaat ten koste van je geluk. In bijna alle culturen is lijden iets dat bij het leven hoort, maar bij ons is lijden juist iets dat het leven in de weg staat. We weten ons geen raad met het lijden.
Dus proberen we er zo min mogelijk mee te maken te krijgen. Dat doen we door te proberen het lijden op te lossen, en als dat niet werkt, dan duwen we het gewoon weg. Maar oplossen heeft uiteraard de voorkeur!
Want waarom zou je lijden als je het kunt voorkomen? En, eerlijk is eerlijk, daar hebben we ook best grote stappen in gezet. De kindersterfte is tegenwoordige vele malen lager dan vroeger. Heb je kanker, dan is dat niet automatisch je doodvonnis. En met een goede verdoving is het trekken van een kies iets minder een martelgang. Ik zie die dingen als een zegen van God! Met een beetje geluk word je in je jeugd niet eens met de dood geconfronteerd. Dat is heel mooi – maar tegelijk betekent het dat we ook niet leren lijden. En als het dan eens wel gebeurd, door een pandemie ofzo, dan weten we niet wat we er mee aan moeten…
Dan proberen we het maar weer op te lossen. Eerst met regels en protocollen, en uiteindelijk hebben we onze hoop gevestigd op een vaccin. En dat is direct het probleem: we hebben onze hoop erop gevestigd. Prima dat er een vaccin wordt ontwikkeld – maar verwachten we er niet te veel van? Het vaccin is de oplossing die ons moet verlossen. We vertrouwen volledig op een vaccin dat er nog niet eens is. Want lijden mag niet. Verdriet ook niet trouwens: ook dat proberen we op te lossen. Ik kwam tegen dat mensen die verdrietig zijn omdat een geliefde is overleden antidepressiva krijgen voorgeschreven. Want als er verdriet is, willen we het oplossen.
Helaas kunnen we niet alles oplossen. Dan gaan we over op onze andere strategie: wegduwen. We sluiten ons af voor het lijden van anderen, want dat vinden we veel te zwaar. Wie langer dan een paar maanden nodig heeft om een verlies te verwerken kan op onbegrip rekenen en krijgt te horen: ‘heb je dat nog steeds niet verwerkt?’ Ja, de gevoeligheid spat er weer vanaf…
Misschien een gevoelig puntje, maar hoe we met ouderen omgaan is wat dat betreft wel typerend. Helaas worden ouderen nogal eens als probleem gezien. Ouderen zijn vaak kwetsbaar, en daar worden we liever niet mee geconfronteerd.
In ieder geval: zodra het enigszins kan doen we graag alsof er niets gebeurd is. Natuurlijk hebben we nog die rare 1,5 meter, maar we staan alweer vooraan om er het beste van te maken, zodat we vergeten in wat voor rare tijd we leven. Maar is dat wel zo slim? Om die hele coronatijd maar zo snel mogelijk te vergeten? Want er is écht wel wat gebeurd!
2. Goed verdriet hebben
Prediker zou die strategieën van ons niets vinden. En hij weet waar hij het over heeft. Prediker heeft, zoals hij het zelf zo mooi zegt, alle ‘geneugten van het leven’ geproefd – een levensgenieter dus. Maar leven voor plezier, het lijden vermijden, volgens Prediker is het niet meer dan dwaasheid.
Prediker wijst een heel andere weg dan die van oplossen of wegduwen. Prediker zegt: verdriet is goed! Je kunt het lijden niet blijven ontlopen en wegduwen. Vroeg of laat krijg je ermee te maken. Doe dan niet alsof het er niet is, maar leer ermee te leven! Dat zullen de meeste psychologen ook bevestigen: je moet niet voor de pijn weglopen – dat is heel ongezond. De enige manier om de pijn kwijt te raken is door de pijn heen te gaan. Als jij geen tijd neemt voor je verdriet, dan neemt je verdriet wel tijd voor jou… Als je je verdriet wegstopt, komt het vroeg of laat terug. Dan kun je er maar beter direct doorheen.
Maar Prediker zegt meer. Hij zegt niet alleen dat er nu eenmaal verdriet is, en dat je het voor jezelf alleen maar lastiger maakt als je dat wegduwt. Nee: ‘bij een droevig gezicht, maakt het hart het goed.’ Of, zoals ik iemand eens hoorde zeggen die wist waar hij het over had: ‘van verdriet wordt je geen slechter mens.’ Volgens Prediker maakt verdriet je uiteindelijk meer mens! Goed verdriet hebben is een kans om als mens te groeien! Als je het verdriet toelaat, kom je dichter bij het geheim van het leven.
Daarom vind ik het ook niet zo’n goed idee om, nu de coronamaatregelen behoorlijk versoepeld zijn, snel over te gaan tot de orde van de dag. Stap niet te snel over de pijn heen, over het verdriet heen, alsof er niets gebeurd is. Neem liever de tijd voor de pijn: dat is goed voor je hart!
En weet je, God doet dat ook! Nog eerder dan wij, wist God al wat verdriet is. God is een God die lijdt! En niet pas aan het kruis: dat is wel waar al het lijden op uitloopt, maar het begint al veel eerder – als Adam en Eva in opstand komen tegen God. De hele bijbel is een boek over hoe God mensen zoekt maar hoe mensen Gods liefde steeds afwijzen. En dat laat God niet koud. In de hele bijbel zie je een God die pijn heeft.
Maar God ontloopt het niet! Als wíj proberen het lijden te voorkomen door het op te lossen, komen we er steeds weer achter dat we niet alles kúnnen oplossen. God zou dat wel kunnen. Hij had er al lang een einde aan kunnen maken – maar doet het niet. In plaats daarvan ziet God het onder ogen en gaat er helemaal doorheen.
Hij gaat zelfs nog een stap verder: God kiest voor het lijden. In Jesaja 53 geeft God al een blik op Jezus: ‘Hij werd veracht, door mensen gemeden, hij was een man die het lijden kende en met ziekte vertrouwd was, een man die zijn gelaat voor ons verborg, veracht, door ons verguisd en geminacht.’ God kiest ervoor op deze manier te komen! God kiest ervoor de pijn tot het uiterste te voelen. Om vanuit die pijn opnieuw te beginnen.
Prediker zegt: ‘bij een droevig gezicht, maakt het hart het goed.’ Verdriet brengt je bij het geheim van het leven. God gaat nog een stapje verder: lijden en verdriet worden de weg naar het leven! Al het lijden, al het verdriet van de wereld pakt zich samen bij het kruis van Jezus. En daar begint ons leven! Daarom hoeven lijden en verdriet niet koste wat kost vermeden te worden: lijden staat je levensdoel niet in de weg, het is juist de weg naar het leven!
Dat geeft ruimte om op een goede manier verdriet te hebben. Want lijden blijft lelijk. Ik wil niet zeggen dat lijden eigenlijk heel mooi is. Want dat is het niet. Lijden is niet iets om blij mee te zijn – het is juist om te huilen, en ik hoop dat we dat ook gewoon durven. En ik denk dat als je weet dat met lijden niet alles verloren is, dat ook de ruimte geeft om verdriet toe te laten.
In 1 Tessalonicenzen 4 zegt Paulus: ‘je hoeft niet te treuren zoals zij die geen hoop hebben.’ Dat is precies de goede balans. Aan de ene kant zegt Paulus daarmee dat er alle ruimte is om te treuren. Christenen zeggen niet dat het lijden niet erg is, dat je je maar over het lijden heen moet zetten en er niet te veel aandacht aan moet geven. Christenen hebben juist alle reden om lijden heel serieus te nemen, zich erdoor te laten raken en te huilen. Maar nooit uit pure wanhoop. Als jouw hoogste levensdoel is in dit leven gelukkig te zijn, dan kan lijden je wanhopig maken. Maar als christen mag je verder kijken: kun je het verdriet voluit toelaten omdat je hoop hebt.
3. Omarm verdriet
Verdriet is goed! En dat christelijke verhaal over verdriet vind ik een verademing. Je hoeft niet stoer te doen. Je hoeft je niet groot te houden. Je hoeft niet door te rennen. Omarm juist het verdriet! Ik wil graag dat je dat meeneemt.
Omarm je eigen verdriet. Ren niet weg van je pijn. Doe niet alsof er afgelopen maanden niets gebeurd is. Ik weet niet welke impact corona op jouw leven heeft, maar er zijn ongetwijfeld dingen bij die pijn doen. Doe niet alsof het allemaal niets voorstelt – durf juist verdrietig te zijn!
En omarm het verdriet van een ander. Geef de ander de ruimte om verdrietig te zijn. Geef iemand die huilt niet het gevoel dat dat niet hoort. Probeer het niet op te lossen of weg te duwen – laat de ander juist merken dat het verdriet er mag zijn.
Omarm verdriet. Dan maakt je hart het goed. Dan zul je leven! Amen.