Armoede is een groot probleem. En het is ook jouw probleem. Kijk niet weg als het oneerlijk is!
Inleiding
We moeten het maar eens over geld hebben. Dat schijnt een groot taboeonderwerp voor Nederlanders te zijn, dus ga er maar eens lekker voor zitten! We praten nog makkelijker over seks dan over geld. Maar Jezus praat juist veel en veel vaker over de gevaren van geld dan over de gevaren van seks.
En laten we eerlijk zijn: geld fascineert ons. Wie van jullie kijkt met enige regelmaat op Funda om te weten wat dat huis bij jou in de straat moet opbrengen? Ik ben er ook zo een… Het slaat helemaal nergens op: wij hebben voorlopig heus geen verhuisplannen. Maar Funda stilt onze nieuwsgierigheid naar hoe rijk de buren zijn…
Die liefde voor geld zat er bij mij al vroeg in. Ik herinner me mijn allereerste sponsorloop nog. Het was in groep 5, en ik had nog nooit van het idee sponsorloop gehoord. Mijn vader legde uit dat je dan rondjes om de school heen moest rennen, en dat je voor elk rondje meer geld van je sponsors kreeg. Ik rekende me al rijk met een flinke berg extra zakgeld. Toen mijn vader uitlegde dat het geld bedoeld was om een nieuw speeltoestel op het schoolplein te kunnen neerzetten, spatte die droom al snel weer uit elkaar…
Geld: we willen het allemaal hebben – en houden. Maar Jezus is juist heel kritisch op mensen die van geld houden. Luister maar naar het verhaal dat Jezus vertelt in Lucas 16:19-31.
Dat is een heftig verhaal! Het probleem van geld is dat het ons egoïsten maakt. Dat we zo met onze eigen centen bezig zijn dat we de problemen van anderen niet meer zien. Terwijl die soms schrijnend zijn, zoals in dit verhaal. Daarom kijken we verder naar dit verhaal vanuit het thema: ‘armoede, jouw probleem?’
1. Mijn probleem?
Jezus vertelt dit verhaal met het oog op de Farizeeën, net als trouwens dat verhaal van vorige week, de gelijkenis van de verloren zoon. Jezus is op reis naar Jeruzalem, en onderweg wordt de confrontatie met de Farizeeën steeds heftiger. Vandaag omdat de Farizeeën zo van geld houden.
Zou je dat rechtstreeks aan de Farizeeën vragen, ‘zeg eens, is geld niet te belangrijk voor jullie’, dan zouden ze dat uiteraard ontkennen. Dat zouden wij ook doen toch? ‘Welnee, doe niet zo gek! Natuurlijk, je hebt nu eenmaal geld nodig, en daar mag je dan ook best van genieten. Geld stinkt niet toch? Maar te belangrijk? Nee, dat valt wel mee.’
Wat ook heel handig is, is dat je altijd kunt wijzen naar mensen die nog meer geld hebben dan jij en voor wie geld nog belangrijker is. De Farizeeën ook: die kunnen naar de tollenaars wijzen. ‘Nee, wij zijn niet geldzuchtig. Kijk maar naar die tollenaars: dat zijn pas echt graaiers. Wij niet!’
Het bedrieglijke van liefde voor geld, is dat je het zelf niet doorhebt. Niemand ziet zichzelf als graaier, als hebzuchtig.
Maar Jezus ziet hoe hebzucht blind maakt, en begint te vertellen. ‘Er was eens een rijke man.’ En óf deze man rijk is! Hij draagt prachtige Italiaanse maatpakken, woont in een villa die aan de Franse Riviera niet zou misstaan, en heeft zoveel auto’s in zijn collectie dat de meeste auto’s nooit buiten komen. Hij heeft zoveel geld dat hij niet meer hoeft te werken, en dat betekent dat het in huize ‘rijkman’ altijd feest is. Jort Kelder zou graag eens een reportage over deze playboy maken, om ons een kijkje te geven in het leven van de superrijken.
Alles klopt. Behalve bij de poort, waar de oprijlaan begint. Elke dag zit daar zo’n zwerver tegen het hek. Hij stinkt en hij verpest het uitzicht. Meneer ‘rijkman’ doet maar alsof hij er niet is: dan is hij vast snel weer weg. Hij kan wel vriendelijk gaan doen, maar dan komt hij nooit van dat stuk ellende af. Bovendien: het is zielig, maar niet zijn probleem.
Dus kan Lazarus, want hij krijgt van Jezus wél een naam, het vergeten. Geen kliekjes voor Lazarus. In plaats daarvan likken de straathonden zijn wondvocht. En Lazarus sterft. Op kosten van de gemeente wordt hij begraven, maar je begrijpt dat er geen geld is voor een grafsteen. Het verschil met meneer ‘rijkman’ is groot: op zijn begrafenis wordt zijn rijkdom nog eenmaal geëtaleerd.
Wat een contrast tussen arm en rijk. En niet alleen toen. De armoedekloof loopt nog altijd door deze wereld. Je zult maar in Mozambique leven. Toch al geen rijk land. In het lijstje van armste landen ter wereld, staat Mozambique op 7. Een twijfelachtige eer… De meeste inwoners leven onder de armoedegrens, en volgens het lijstje wordt juist Mozambique sterk getroffen door de klimaatverandering. Dat hebben we vorige week wel weer gemerkt. Of misschien niet eens. We hadden het te druk met de aanslagen in Nieuw Zeeland en Utrecht en met de provinciale verkiezingen. Dat in Mozambique 750 doden zijn gevallen en bijna een half miljoen dakloos zijn geworden, was mij in eerste instantie ontgaan…
Maar voor de armoedekloof hoef je helemaal niet zo ver te vliegen. Ook in Zaanstad ligt de armoede voor de deur. 1 Op de 7 kinderen in Zaanstad schijnt in armoede op te groeien. Ik kwam een filmpje tegen uit 2015, dat armoede in Zaanstad een gezicht geeft. Kijk maar: https://www.youtube.com/watch?v=_F2JQ3LxCQg
Weet je, als ik dit zie, dan snap ik dat mensen zich in de steek gelaten voelen door het systeem. Dan snap ik waarom populistische partijen zonder programma er met de winst vandoor gaan. Dit speelt zich af in onze eigen wijken, maar voor de meesten hier zal dit ver weg zijn.
Armoede is een groot probleem. Wereldwijd, maar ook in Zaandam. De vraag is alleen: is het jouw probleem?
2. Natuurlijk jouw probleem!
En dan zegt Jezus: ‘je moet wel heel erg aan je geld vastzitten, om dit níet als jouw probleem te zien! Natuurlijk is dit jouw probleem! Vind jij dat dit niet jóuw probleem is? Dan ben je veel geldzuchtiger dan je denkt!’
Het verhaal gaat verder, de rollen zijn omgedraaid. Voor Lazarus is de hel eindelijk afgelopen, voor rijkman is het nog maar net begonnen. Maar hij weigert te accepteren dat dit de logische consequentie is van hoe hij eerder met Lazarus was omgegaan. Hij vraagt of Lazarus zijn vijf broers wil waarschuwen. Mooi is dat: nu kent hij Lazarus opeens wel en doet hij alsof ze vrienden uit een vorig leven zijn… Maar hij geeft vooral blijk van hoe hardleers hij is. Het lijkt heel aardig van hem: deze hel gunt hij zijn broers niet, en daarom moeten ze gewaarschuwd worden. Maar eigenlijk zegt hij: ‘ik wist het niet. Als iemand mij gewaarschuwd had voor dit afschuwelijke oord, dan had ik het wel anders gedaan.’ Rijkman pleit onwetendheid.
Daarop valt Abraham zo ongeveer van zijn stoel. Tussen haakjes: waarom Abraham in dit verhaal een rol krijgt, is niet direct duidelijk. Waarschijnlijk sluit Jezus op die manier aan bij volksverhalen die in Israël worden verteld. Hoe dan ook: Abraham valt dus zo ongeveer van zijn stoel: ‘je wist het niet?! Kom nou kerel, houd toch op met die flauwekul! Het probleem is niet dat je het niet wist, het probleem is dat je niet wilde! Het was geen kwestie van onwetendheid, maar van pure onwil. Je hebt de bijbel toch gelezen? Die staat er vol mee dat je niet moet wegkijken van de problemen van een ander. En nu wil je Lazarus naar je broers sturen?! Houd toch op: tegen zulke onwil kan niets op, zelfs een opgestane dode zal hen niet overtuigen, want het verlangen naar nog meer geld zal het toch wel winnen.’
We kunnen ons wel verstoppen achter smoesjes: ‘we wisten niet dat u dit zo belangrijk vond, God’, ‘maar we konden toch ook niet de hele wereld verlossen’, ‘nooit geweten dat er zoveel armoede is’, enzovoort, maar God kijkt verder: verstop je je niet achter onkunde en onwetendheid, terwijl het uiteindelijk gewoon onwil is?
Nee, dit is geen verhaal om vrolijk van te worden. Het eindigt behoorlijk hopeloos. Weet je, ik word daar bang van. Ik probeer om vrijgevig te zijn, probeer er ook een niet al te dure levensstijl op na te houden, maar ik schrik van hoe scherp Jezus het zegt. Je kunt niet een beetje van geld houden en een beetje van Jezus. Maar moeten we het daar dan maar mee doen? Is dit verhaal van Jezus de zoveelste waarschuwing om je niet door geld in de luren te laten leggen? Maar dat wisten we al… Is er ergens in dit verhaal ook nog goed nieuws, evangelie, te ontdekken?
Ik heb er lang naar gezocht – en 2 dingen gevonden. Het eerste: Jezus is ook een rijk man, maar dan heel anders. In 2 Korintiërs 8 schrijft Paulus: ‘hij was rijk, maar is omwille van u arm geworden opdat u door zijn armoede rijk zou worden.’ Jezus is dus niet zo iemand die wegkijkt, die muren om zijn eigen rijkdom heen zet! Rijkman uit het verhaal laat een diepe kloof lopen tussen hem en Lazarus. Jezus steekt de kloof juist over! Hij gaat naast Lazarus liggen. Hij geeft alles wat hij heeft om Lazarus rijk te maken. Om jou rijk te maken. Hij geeft zijn leven, om jou het leven te geven.
Het andere is het laatste zinnetje uit het verhaal: ‘dan zullen ze zich ook niet laten overtuigen als iemand uit de dood opstaat.’ Die zin heeft een dubbele lading: aan de ene kant gaat het over Lazarus, maar het gaat ook over Jezus! Jezus praat hier over zijn eigen opstanding. En inderdaad, de Farizeeën laten zich er niet door overtuigen. Maar vele anderen wel! Met de opstanding van Jezus, breekt een nieuwe werkelijkheid aan. Jezus heeft van het kwaad gewonnen, ook van die vernietigende macht van het geld. Hij maakt je op een heel andere manier rijk, zodat geld niet meer belangrijk is. En inderdaad: als Jezus is opgestaan, vallen zijn volgelingen al snel op: ze zijn niet geldzuchtig, maar delen alles! Zo breekt Jezus door onze onwil heen.
3. Niet wegkijken
Even samenvatten: armoede is een groot probleem én armoede is jouw probleem. Wegkijken, je eigen geld beschermen, is geen optie. Niet als Mozambique zwaar getroffen wordt, ook niet bij armoede in onze eigen stad. Maar wat dan wel? Wat kun je doen?
Want jij kunt de problemen niet oplossen. Zelfs al zou ik alles wat ik heb verkopen, dan kunnen daar misschien 2 gezinnen in armoede een jaar van leven. Dat zet nog niet echt zoden aan de dijk. In Mozambique zou er al meer gedaan mee kunnen worden, maar zelfs al geef ik alles wat ik heb, dan nog is het niet meer dan een druppel op de gloeiende plaat.
Maar dat deed Jezus ook niet! Hij kwam niet even alle wereldproblemen oplossen. Hij deed zijn werk op een onbeduidende postzegel op de landkaart. En zelfs daar hielp hij lang niet iedereen. Wel liet hij zelf zien dat geld geen macht over hem had, door er een eenvoudige levensstijl op na te houden, en maakte hij verschil in levens van mensen. Dat kunnen wij ook doen: eenvoudig leven, niet de wereld redden, wel verschil maken. Dat tientje voor Mozambique lijkt niet veel, maar betekent wel een extra voedselpakket. En wie weet: als wij niet wegkijken, kan er zomaar een sneeuwbaleffect ontstaan!
Het begint in ieder geval met écht zien. In het filmpje werd dat terecht gezegd: armoede is al erg genoeg. Als mensen je dan ook nog eens negeren en van je wegkijken… Laten we ons niet verschansen achter onze poorten, achter de facade van een leven zonder problemen, en wegkijken van de problemen van een ander. Dat je iemand ziet, iemand als mens ziet, iemand als kind van God ziet, dat maakt alle verschil! Je kunt Lazarus je kliekjes geven, maar vergeet vooral niet van hem te houden!
Laat de rest maar aan Jezus over. Want hij komt terug, om het af te maken. Om alle armen rijk te maken. Amen.